Một bộ ảnh cosplay nằm giữa danh sách chấn thương: lỗi gán nhãn đang bóp méo dữ liệu esports

Ở Manila, tôi giữ một bảng theo dõi cho mọi mục nội dung chảy vào luồng esports mà tôi đọc mỗi ngày. Đêm đó có một dòng mới chen vào giữa các bản tin về vòng loại và danh sách chấn thương: một bộ ảnh cosplay nhân vật Shimakaze của tựa game Azur Lane, do một cosplayer được bài báo gọi là Giáo sư Bàn Tay Sắt thực hiện. Hình ảnh chiếm trọn khung, chú thích khen ngợi độ trung thành với bản gốc, và ở góc dưới là thẻ phân loại quen thuộc: esports.

Tôi từng nghĩ mình đã quen với chuyện nhãn bị gán ẩu. Một email từ Copenhagen gửi lúc ba giờ sáng đã dạy tôi rằng tôi có thể đọc sai một ca chấn thương suốt nhiều năm chỉ vì tôi chưa mở đúng trang. Đêm nay là một phiên bản khác của bài học đó, chỉ đổi chỗ đứng: lần này người đọc sai là cả một hệ thống, và thứ nó đọc sai là một bộ ảnh cosplay bị nhét vào ngăn kéo của thể thao cạnh tranh.

Nếu chỉ có một mục lạc chỗ, tôi đã bỏ qua. Nhưng tôi đã đếm. Và việc đếm là lý do tôi ngồi lại đến khuya.

Azur Lane là một tựa game gacha trên di động, vận hành bởi Manjuu và Yongshi. Người chơi thu thập các nhân vật nữ được nhân cách hóa từ tàu chiến, trong đó Shimakaze thuộc về phe Sakura Empire. Chu kỳ nội dung của trò chơi này chạy bằng banner triệu hồi và trang phục mới, chứ không chạy bằng bản cập nhật cân bằng. Không có hệ thống giải đấu nhượng quyền, không có vòng loại khu vực, không có bảng xếp hạng đấu trường chuyên nghiệp tương đương với các tựa như Liên Minh Huyền Thoại, Dota 2 hay Valorant.

Nói cách khác, thứ được gọi là "meta" trong esports không tồn tại ở đây. Cái điều khiển Azur Lane là lịch xoay banner và doanh thu skin. Và chính lịch đó quyết định thời điểm cộng đồng cosplay bùng lên, quyết định nhân vật nào được chọn để hóa thân, quyết định dòng nội dung nào tràn vào các trang tin.

Bài báo gốc làm đúng điều mà những bài như thế thường làm: khen thiết kế nhân vật dễ nhận diện, khen khả năng biến hóa qua nhiều bộ trang phục, khen cosplayer tái hiện thần thái. Không một dòng nào chạm tới đấu trường, đội tuyển, huấn luyện viên hay chuyển nhượng. Vậy mà nó được xếp cùng chỗ với các bản tin về PUBG, nơi một tuyển thủ Việt Nam tên Himass đang đối mặt nguy cơ bị treo giò và một nhà phát hành phải lên tiếng xin lỗi. Hai thế giới khác nhau nằm chung một khung hình phân loại.

Cơ chế gây ra lỗi này không bí ẩn. Nó giống hệt cách một phòng khám gán nhãn bệnh theo phòng bên cạnh. Khi một bài viết mang từ khóa chỉ tên tựa game, và xung quanh nó là các liên kết tới nội dung esports thật, hệ thống phân loại tự động sẽ đọc tín hiệu lân cận thay vì đọc nội dung. Từ khóa "game" cộng với "có liên kết đến tin PUBG" đủ để tạo ra một nhãn "esports", dù bên trong không có một hạt esports nào.

Tôi thử dựng lại phép tính. Giả sử một trang tin đăng đều đặn mỗi ngày mười mục, trong đó sáu là esports thật và bốn là nội dung ăn theo gồm cosplay, ảnh nhân vật, danh sách skin. Nếu bốn mục sau bị gán nhãn esports, khối lượng "nội dung esports" của trang đó phồng lên khoảng sáu mươi sáu phần trăm so với thực tế. Con số chính xác không quan trọng bằng hướng dịch chuyển: khi tôi dùng dữ liệu như vậy để vẽ xu hướng sáu tháng, tôi sẽ kết luận rằng esports đang mở rộng, trong khi điều thực sự mở rộng là ngành công nghiệp ảnh cosplay.

Mỗi ca gán nhãn sai không làm hỏng một dòng dữ liệu. Nó làm hỏng tỷ lệ giữa các dòng, và tỷ lệ mới là thứ cho phép người ta kết luận.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các bảng tin esports khu vực Đông Nam Á của tôi, dạng lỗi này xuất hiện nhiều hơn ở các trang tin đa tựa game. Một tòa soạn theo dõi cả PUBG lẫn Azur Lane sẽ có xu hướng chảy nội dung giữa hai ngăn. Áp lực lưu lượng làm phần còn lại: một nhân vật dễ nhận diện như Shimakaze là mồi kéo người đọc ổn định, và người ta ít khi muốn đặt nó vào ngăn "cosplay" với lượng truy cập khiêm tốn hơn.

Chuỗi giá trị thật của Azur Lane chạy theo một đường hoàn toàn khác với chuỗi giá trị esports. Thiết kế nhân vật của nhà phát hành tạo ra cosplay, cosplay tạo ra lan truyền giữa cộng đồng fan, lan truyền kéo người chơi mới về game, và người chơi mới trả tiền cho banner và skin. Không có cúp, không có giải thưởng, không có tuyển thủ, không có nhà tài trợ áo đấu. Đó là một bánh đà của IP gacha, không phải một hệ sinh thái thi đấu.

Tôi đã từng xem nhẹ dòng nội dung này. Trong nhiều năm, tôi coi ảnh cosplay là thứ giải trí hạng hai, không xứng đáng được phân tích nghiêm túc như một ca rách gân kheo hay một thương vụ chuyển nhượng đổ bể. Tôi đã sai ở chỗ đó. Cộng đồng cosplay có kỷ luật riêng, có tiêu chuẩn riêng về độ trung thành với thiết kế gốc, và xứng đáng có một ngăn phân loại đúng tên nó. Việc gán nhãn esports cho nó vừa làm nhiễu dữ liệu của tôi, vừa hạ thấp chính nó.

Bóng đá đếm từng ca rách gân kheo, esports sống trong bóng tối y học riêng. Nhưng trước khi đếm được chấn thương, người ta phải đếm đúng đối tượng. Một hệ thống đếm lẫn ảnh cosplay vào bảng chấn thương sẽ đưa ra chẩn đoán sai ở mọi tầng phía sau.

Ở đây tôi phải tự phản bác mình. Ranh giới giữa esports và văn hóa fan vốn không sạch. Các giải đấu lớn ngày nay đều có khu vực cosplay, có sân khấu biểu diễn, có phiên chợ bán hàng ăn theo. Một bộ ảnh cosplay đăng trong tuần diễn ra giải đấu không hẳn là thứ vô can. Nếu tôi khăng khăng đòi một đường kẻ tuyệt đối, tôi đang bỏ qua việc cộng đồng người hâm mộ chính là nơi esports tuyển mộ khán giả.

Nhưng khoan. Giải đấu có cosplay là một chuyện; gán nhãn esports cho một bài quảng bá cosplay tách khỏi mọi giải đấu là chuyện khác. Tôi đã kiểm tra phần liên kết của bài gốc: không có sự kiện Azur Lane nào được nêu, không có mốc thời gian nào được gắn. Cái duy nhất nối nó với thế giới cạnh tranh là những liên kết nằm cạnh nó trên cùng một trang. Đó là sự lân cận vật lý, không phải sự liên quan nội dung.

Giả thuyết ngược lại của tôi thế này: có thể chính hệ thống phân loại mới là thứ đúng, còn tôi là kẻ cứng nhắc đang cố chia rẽ một thứ mà độc giả đã chấp nhận gộp chung. Để kiểm tra, tôi đặt lên bàn đối chiếu một tiêu chí duy nhất là giải đấu. Nếu bài viết đề cập tới một sự kiện thi đấu, dù chỉ là giải cộng đồng của Azur Lane, nhãn esports có cơ sở. Bài viết không nhắc gì. Cách duy nhất để bảo vệ nhãn cũ là kéo "esports" xuống thành "bất cứ thứ gì liên quan tới game", và nếu vậy thì nhãn mất hết khả năng phân biệt.

Có một khả năng khác mà tôi phải thừa nhận: lỗi này có thể không nằm ở người viết, mà nằm ở hệ thống quản lý nội dung của tòa soạn. Một cây thư mục chỉ có hai nhánh "game" và "thể thao" sẽ buộc mọi bài về Azur Lane chảy vào nhánh gần nhất. Khi đó, chỉ trích cá nhân là vô nghĩa. Thứ cần sửa là cấu trúc ngăn kéo, không phải thái độ của người đóng gói.

Tôi đã gửi bản phân tích này cho hai biên tập viên ở khu vực và nhận về hai phản hồi trái ngược. Một người nói tôi đang làm quá một chuyện nhỏ. Người kia thừa nhận rằng trang của anh ta chưa từng rà lại nhãn trong suốt hai năm. Cả hai phản hồi đều hữu ích như nhau, vì chúng cho tôi thấy ranh giới này chưa được định nghĩa ở đâu cả.

Cơ thể không nói dối, nó chỉ nói một ngôn ngữ mà phòng y tế chưa thông dịch. Dữ liệu cũng vậy. Nó không phản bội người đọc; nó chỉ ghi lại đúng cái nhãn mà người ta dán lên. Vấn đề nằm ở tay người dán.

Điều tôi muốn thấy không phải một lệnh cấm đăng ảnh cosplay. Điều tôi muốn thấy là một hệ thống đủ tự trọng để ghi lại những lần nó đọc sai, giống như phòng y tế ghi lại ca chẩn đoán nhầm để mổ xẻ lại. Một ngăn "cosplay" riêng, một nhãn "gaming" tách khỏi "esports", và một dòng nhật ký ghi rõ lần nào từ khóa lấn át nội dung. Khi đó, lần tới nếu tôi nói esports đang mở rộng, tôi sẽ biết mình đang đếm đúng thứ.

Một bộ ảnh cosplay không cần phải cải trang thành esports để được đọc. Nó chỉ cần một ngăn kéo có tên thật của nó.