Bản đồ nhà vô địch MMA toàn cầu: Khi chiếc đai không còn nói cùng một ngôn ngữ

Trên chiếc cân điện tử ở Bangkok, con số dừng lại ở 102 kg cho một trận tranh đai hạng nhẹ nặng. Ba tuần sau, ở Las Vegas, tấm biển ghi light heavyweight chỉ cho phép tối đa 93 kg. Cùng một cái tên hạng cân. Cùng một chiếc đai vàng. Nhưng hai cơ thể, hai trường phái, hai thế giới hoàn toàn tách biệt. Tôi ngồi lại rất lâu với bản danh sách nhà vô địch của sáu tổ chức võ thuật tổng hợp lớn nhất hành tinh — UFC, ONE Championship, PFL, Rizin, Invicta FC, và cái tên Bellator giờ chỉ còn là một cái bóng đã tan. Hơn hai mươi hạng cân. Hơn bốn mươi chiếc đai. Và điều khiến tôi khó chịu nhất: người ta gọi tất cả bằng chữ vô địch, nhưng mỗi chữ ấy nặng một trọng lượng khác nhau. Sân vận động câm lặng nhất không phải khi không ai đến. Mà khi mọi người đến mà không dám thở. Bản danh sách này vận hành như một tấm bản đồ quyền lực bị xé thành sáu mảnh, và mỗi mảnh tự nhận mình là trung tâm. Trong gần hai thập kỷ theo dõi võ thuật tổng hợp từ khán đài tới phòng thay đồ, tôi chưa từng thấy hệ sinh thái nào phân mảnh đến vậy. Một môn thể thao duy nhất, nếu ta chấp nhận gọi võ thuật tổng hợp là một môn, nhưng không có một cơ quan quản lý toàn cầu nào thực sự cầm trịch. Không có một FIFA. Không có một IOC. Chỉ có sáu tổ chức, sáu bộ luật thi đấu, sáu cách đếm hạng cân, và hơn bốn mươi người đàn ông lẫn phụ nữ cùng được gọi là nhà vô địch. UFC ở đỉnh. Ở Thái Lan, nơi tôi sống và làm việc, người ta gọi UFC là ông trùm theo đúng nghĩa đen. Đó là tổ chức có doanh thu cao nhất, hợp đồng truyền hình lớn nhất, và quan trọng hơn cả, là nơi mọi võ sĩ trẻ đều muốn đến trước khi nghĩ tới bất cứ điều gì khác. Vị thế ấy không ai tranh cãi. ONE Championship là mỏ neo của châu Á — trụ sở tại Singapore, phủ sóng từ Bangkok tới Tokyo, từ Jakarta tới Manila. Nếu UFC là Hollywood, ONE là cả một lục địa với nhịp đập riêng, hệ thống truyền thông riêng và tệp khán giả riêng. PFL là trường hợp thú vị nhất. Sau khi thâu tóm Bellator, họ trở thành kẻ gom tài năng bậc hai quy mô nhất hành tinh. Rizin giữ Nhật Bản với bản sắc không thể trộn lẫn. Và Invicta FC, tổ chức duy nhất chỉ dành cho nữ, đóng vai trò bệ đỡ cho cả một hệ sinh thái phía sau ánh đèn sân khấu. Sáu tổ chức, sáu tầng quyền lực. Điều đáng nói nằm ở chỗ khác: họ không công nhận nhau một cách có hệ thống. Nhà vô địch của tổ chức này không được tính là nhà vô địch ở tổ chức kia. Và ngay cả tên gọi hạng cân, thứ tưởng chừng là ngôn ngữ chung của môn võ, cũng đã bị bóp méo tới mức khó nhận ra. Bắt đầu từ điểm dễ bị bỏ qua nhất: chiếc thang hạng cân của ONE Championship lệch hẳn một bậc so với phần còn lại của thế giới. Ở UFC và PFL, hạng nhẹ nặng giới hạn ở 205 pound, tức khoảng 93 kg. Ở ONE, cùng cái tên ấy cho phép tới 225 pound, tức 102 kg. Hạng trung của UFC và PFL là 185 pound, khoảng 84 kg; hạng trung của ONE là 205 pound, khoảng 93 kg. Hạng bán trung UFC 170 pound, còn ONE là 185 pound. Cứ thế mà suy ra: gần như mỗi hạng của ONE đều nặng hơn khoảng hai mươi pound, tương đương một bậc rưỡi, so với hạng cùng tên của UFC. Nguyên nhân không nằm ở lỗi đánh máy. Đó là một lựa chọn có chủ đích, và nó có ba hệ quả sâu xa. Thứ nhất, nó phá vỡ giả định ngây thơ rằng cùng tên hạng nghĩa là cùng thể trạng. Một nhà vô địch hạng trung của ONE bước lên bàn cân ở mức mà UFC gọi là hạng nhẹ nặng. Nếu anh ta chuyển sang UFC, anh ta phải giảm gần cả một hạng cân chỉ để giữ nguyên tên gọi. Đó là rào cản thể chất khủng khiếp, và cũng là lý do nhiều võ sĩ châu Á chọn ở lại ONE thay vì ra đi. Thứ hai, nó biến ONE thành một hệ sinh thái có logic riêng về sức khỏe võ sĩ. Khi thang cân nặng hơn, áp lực cắt nước trước trận nhẹ hơn. Một võ sĩ ONE ở hạng trung 205 pound không phải ép cơ thể mình xuống mức nguy hiểm như đồng nghiệp UFC ở hạng ruồi 125 pound. Đây là một dạng chính sách bảo vệ sức khỏe được ngụy trang thành cấu trúc giải đấu, và rất ít người gọi đúng tên nó. Thứ ba, và tinh tế nhất: nó khiến mọi so sánh ai mạnh hơn ai giữa các tổ chức trở thành một trò chơi chữ nghĩa. Khi ai đó nói nhà vô địch hạng trung của ONE sẽ hạ gục nhà vô địch hạng trung của UFC, người ấy đang vô tình nói về hai cơ thể chênh nhau một bậc. Lỗi phạm trù, chứ chưa phải một quan điểm. Từ góc nhìn của người theo dõi, tôi thấy điều này có lợi cho ONE trong ngắn hạn nhưng bất lợi trong dài hạn. Lợi vì nó giữ chân các võ sĩ châu Á, những người có khung xương lớn hơn, khỏi phải siết cơ thể đến mức cực đoan. Bất lợi vì nó cô lập ONE khỏi cầu chung của môn võ. Một nhà vô địch muốn trở thành số một thế giới theo nghĩa phổ quát sẽ luôn phải đối mặt câu hỏi: chức vô địch của anh có giá trị tương đương không, hay chỉ là một phiên bản phóng đại? Bây giờ chuyển sang PFL, câu chuyện về kẻ gom tài năng. Danh sách nhà vô địch của họ đọc lên nghe rất quen: Vadim Nemkov ở hạng nặng, Corey Anderson ở hạng nhẹ nặng, Costello van Steenis ở hạng trung, Thad Jean ở hạng bán trung, Usman Nurmagomedov ở hạng nhẹ, và Cris Cyborg ở hạng lông nữ. Sáu hạng, sáu chiếc đai. Nhưng nếu để ý kỹ, gần như toàn bộ những cái tên này đều đến từ Bellator, tổ chức đã bị PFL thâu tóm, hoặc từ UFC. Chiến lược của PFL nghiêng về mua lại hơn là đào tạo. Họ gom những nhà vô địch còn sót lại sau khi Bellator sụp đổ và biến họ thành bộ mặt của mình. Về mặt tiếp thị, nước đi này thông minh: có ngay sáu ngôi sao đã được chứng minh thay vì phải xây dựng từ con số không. Về mặt cạnh tranh, nó đặt ra một câu hỏi khó chịu. Đây là những nhà vô địch đẳng cấp thế giới, hay là những người giỏi nhất trong số phần còn lại sau khi UFC lựa hết? Tôi không có câu trả lời dứt khoát. Nhưng lịch sử của bất kỳ thị trường thể thao nào cho thấy kẻ gom tài năng bậc hai thường gặp trần doanh thu rất cứng. Người hâm mộ trả tiền để xem người giỏi nhất, chứ không phải người giỏi nhất còn lại. Rồi có Invicta FC. Tổ chức nữ duy nhất này đang giữ một vai trò mà ít ai để ý: bệ đỡ cho hệ sinh thái võ thuật nữ. Ở hạng gà nữ, họ đang có Jennifer Maia, cựu ứng viên tranh đai UFC. Cô là ví dụ hoàn hảo cho cơ chế tái chế tài năng của làng võ: khi UFC cắt hoặc thải loại một võ sĩ nữ, Invicta hứng lấy. Điều này ổn định thị trường lao động ở tầng dưới, giữ cho những người phụ nữ ấy còn chỗ để đánh, để kiếm sống, để mơ. Nhưng Invicta cũng đang phơi bày một vấn đề. Trong năm hạng cân nữ được liệt kê, tới bốn hạng đang trống đai: hạng lông, hạng ruồi, hạng ruồi nhẹ và hạng siêu nhẹ. Chỉ còn hạng gà và hạng nguyên tử là có người giữ. Với một tổ chức sống bằng việc bán các trận tranh đai, bốn chiếc đai để không là dấu hiệu của sự chững lại: hoặc thiếu võ sĩ, hoặc ban tổ chức đang chờ thời, hoặc cả hai. Rizin giữ Nhật Bản với danh sách gọn hơn: hạng nhẹ với Nurzhan Nozimov, hạng lông với cả Shaydullaev và Wakamatsu, hạng gà với Sabatello, hạng siêu nhẹ nữ với Izawa. Rizin không cố gồng mình thành một UFC thu nhỏ. Họ làm điều mình làm tốt nhất: những trận đấu nội địa với bầu không khí lễ hội đặc trưng, nơi khán giả Nhật vẫn đến và vẫn thở. Phía UFC, bức tranh cũng có những nét đáng chú ý. Sean Strickland đang giữ đai hạng trung nam. Alexander Volkanovski, người đã nhiều năm là chuẩn mực của hạng lông, vẫn là cái tên được nhắc tới nhiều nhất ở hạng cân ấy. Carlos Ulberg ở hạng nhẹ nặng và Joshua Van ở hạng ruồi đại diện cho làn sóng mới đang lên. Ở hạng lông nữ, chiếc đai đang để trống, một khoảng lặng mà giới theo dõi chờ xem ai sẽ lấp. Còn ở ONE, Xiong Jing Nan tiếp tục giữ đai hạng rơm nữ, một trong những triều đại dài hơi nhất còn lại trong làng võ nữ. Trong tất cả những cái tên ấy, có hai người đặc biệt. Anatoly Malykhin giữ đồng thời đai hạng nhẹ nặng và hạng trung của ONE. Christian Lee giữ đồng thời đai hạng bán trung và hạng nhẹ của ONE. Hai võ sĩ, bốn chiếc đai. Ở ONE, điều này được khuyến khích; ở UFC, nó gần như là điều cấm kỵ trên thực tế. Điều đó nói lên nhiều về triết lý của từng tổ chức. ONE hiểu rằng vô địch đối đầu vô địch là định dạng bán vé tốt nhất mà môn võ này có thể sản xuất. Một trận đấu giữa hai nhà vô địch cùng tổ chức hấp dẫn hơn nhiều so với một trận tranh đai thông thường. Bằng cách cho phép các võ sĩ giữ hai đai, ONE tự tạo ra một cỗ máy sinh sản những trận đấu lớn nằm ngay trong luật lệ. UFC thì đi con đường ngược lại: một võ sĩ, một đai, một hạng. Kỷ luật chặt hơn, nhưng cũng ít sự kiện siêu cấp hơn. Có một chiều kích nữa ít được nói tới: nguồn gốc địa lý của các trường phái. Nhìn vào danh sách, ta thấy bóng dáng của những dòng chảy kỹ thuật. Một nhánh vật cực mạnh đến từ Dagestan, với Usman Nurmagomedov là hậu duệ gần nhất của truyền thống ấy. Những trường phái kết hợp đấm và nhu thuật Brazil vẫn giữ vị trí ở nhiều hạng cân. Và một làn sóng võ sĩ gốc kickboxing đến từ châu Đại Dương đang định hình lại các hạng nhẹ. Ngoài ra còn có một cái tên gắn với Cleveland mà tôi chưa đủ dữ kiện để xác định rõ nguồn gốc, nên xin để ngỏ thay vì đoán bừa. Điều thú vị là không có tổ chức nào độc quyền một trường phái. Rizin nghiêng về kỹ thuật đứng, trong khi UFC và ONE vẫn là nơi vật và nhu thuật thống trị bảng xếp hạng. Sự cùng tồn tại ấy nói rằng môn võ này chưa hội tụ về một lối đánh duy nhất, dù truyền thông đôi khi khiến ta tưởng vậy. Đây là nơi tôi muốn dừng lại và nói thẳng một điều mà nhiều người hâm mộ không muốn nghe: chữ nhà vô địch trong võ thuật tổng hợp hiện đại không còn mang nghĩa chung nữa. Nó đã trở thành một danh từ địa phương. Khi bạn nói vô địch thế giới trong quyền Anh, bạn đang nói tới một hệ thống, dù rối rắm, nhưng có lúc các tổ chức từng công nhận lẫn nhau trong một số trường hợp. Trong võ thuật tổng hợp, không có chuyện đó. Không một tổ chức nào thừa nhận chiếc đai của tổ chức khác là có giá trị tương đương. UFC không nói nhà vô địch ONE là vô địch. ONE không nói nhà vô địch PFL là số một. Mỗi người tự phong, và người hâm mộ buộc phải tự chọn thần tượng của mình. Hệ quả là một hiện tượng tôi gọi là lạm phát danh hiệu. Với năm tổ chức lớn, mỗi tổ chức hơn mười hạng cân, ta có hơn năm mươi chiếc đai nam cộng với hàng chục chiếc đai nữ. Hơn một trăm người tự gọi mình là nhà vô địch. Khi mọi thứ đều là vô địch, thì không thứ gì thực sự là vô địch. Người hâm mộ bình thường, người không theo dõi hàng tuần, sẽ bị lạc trong mê cung này. Họ thấy một ai đó đeo đai, nghe xưng danh nhà vô địch, và mặc nhiên tin rằng đó là người giỏi nhất hành tinh ở hạng cân ấy. Không. Đó là người giỏi nhất trong tổ chức của họ. Vấn đề trở nên tệ hơn khi ta nhớ tới câu chuyện hạng cân. Một người hâm mộ ngây thơ có thể so sánh nhà vô địch hạng trung UFC với nhà vô địch hạng trung ONE mà không biết rằng hai người ấy chênh nhau một bậc thể trạng. Cuộc so sánh ai mạnh hơn vì thế mà vô nghĩa ngay từ xuất phát điểm. Tôi từng mắc lỗi tương tự cách đây nhiều năm, thời còn non tay trong nghề. Tôi từng hồn nhiên viết rằng một võ sĩ này xứng đáng là số một thế giới, mà quên mất rằng chữ thế giới chỉ tồn tại trong đầu người viết, chứ không tồn tại trong hệ thống. Sau đó tôi phải đỏ mặt xin lỗi. Bài học còn nguyên: khi không có một cơ quan quản lý chung, mọi tuyên bố về số một thế giới đều là một tuyên bố chính trị, chứ chưa phải một chân lý thể thao. Có một điểm sáng hiếm hoi trong bức tranh này: các hạng trống đai lại kể một câu chuyện trung thực hơn. UFC đang để trống đai hạng nặng và hạng lông nữ. Rizin trống đai hạng nhẹ nặng. Invicta trống tới bốn đai nữ. Những khoảng trống ấy là sự thừa nhận rằng hệ thống không thể luôn luôn có người xứng đáng giữ đai. Đôi khi, việc không có ai là trung thực hơn việc gán đại cho một người cho đủ chỗ. Vậy điều gì đáng theo dõi tiếp theo? Trước hết, lượt người xem của PFL trong vài tháng tới đáng được theo dõi. Chiến lược gom nhà vô địch cũ của Bellator có hiệu quả thương mại hay không sẽ lộ diện qua lượng khán giả. Nếu lượng người xem tăng, nghệ thuật mua lại đã thắng. Nếu không, ta có bằng chứng rằng tầm vóc tài năng bậc hai có trần doanh thu. Thứ hai, bất kỳ thông báo nào về một trận đấu xuyên tổ chức giữa UFC và ONE cũng đáng để ý. Nếu có, đó sẽ là lần đầu tiên trong nhiều năm chiếc thang hạng cân khác biệt bị đối mặt trực tiếp. Cách họ phân xử trọng lượng sẽ tiết lộ rất nhiều về việc ai thực sự muốn chức vô địch phổ quát. Thứ ba, các hạng trống đai đáng được quan sát. Sự trống ấy có thể là khởi đầu cho một chu kỳ đổi máu mới, hoặc là dấu hiệu cho thấy tầng đáy của hệ thống đang cạn kiệt. Chữ ký của tôi không nằm trên bản hợp đồng. Nó nằm trong những gì tôi chọn để nhớ. Và điều tôi chọn nhớ lần này không phải một trận đấu. Đó là khoảnh khắc tôi nhận ra rằng cả một môn thể thao đang tự gọi mình bằng những cái tên khác nhau, và không ai trong số đó chịu nghe người bên cạnh. Cách mạng truyền thông có thể đổi cách ta xem võ. Nhưng không đổi được một điều: một chiếc đai chỉ có giá trị khi người ta đồng ý rằng nó đáng giá. Người ta quên bàn thắng, nhưng không quên được tiếng thở dài của cả sân đêm ấy.