Asiad 20: Hai đội tuyển Việt Nam vào sân, khoảng trống phát sóng vẫn chưa khép lại

Trưa ngày 14 tháng 9, tôi tra lịch thi đấu và bắt gặp một điều bất thường về mặt thông tin. Đội tuyển nữ Việt Nam ra sân lúc 14 giờ, gặp Đài Bắc Trung Hoa tại bảng E. U23 Việt Nam chạm trán Kuwait lúc 17 giờ ngày 15 tháng 9, tại bảng C. Cả hai trận đều thuộc Asiad 20 tại Nhật Bản. Nhưng tính đến sáng 14 tháng 9, chưa một đài truyền hình nào tại Việt Nam công bố sở hữu bản quyền phát sóng. Người hâm mộ không biết xem ở đâu. Và đó mới là vấn đề của ngày hôm nay, chứ không phải câu chuyện tỉ số.

Asiad 20 - Đại hội Thể thao châu Á lần thứ 20 - diễn ra tại Aichi-Nagoya, khai mạc dự kiến ngày 19 tháng 9. Quy mô của giải rất lớn: 45 quốc gia và vùng lãnh thổ, hơn 11.000 vận động viên, 469 nội dung thuộc 43 môn. Riêng bóng đá, các trận vòng bảng khởi tranh sớm hơn lễ khai mạc vài ngày. Tức là đội tuyển nữ và U23 Việt Nam sẽ đá trước khi ngọn đuốc được thắp. Với người hâm mộ, đây là giai đoạn nhu cầu thông tin cao nhất, và cũng là lúc rủi ro bị bỏ rơi lớn nhất.

Theo thông tin ghi nhận, một đơn vị tại Việt Nam được cho là đã tiến gần đến việc hoàn tất mua bản quyền cách đây hơn một tuần. Đến nay, lý do vẫn chưa được nêu rõ, và không có thông báo chính thức nào xuất hiện. Gần như toàn bộ thông tin này không kèm nguồn xác minh độc lập, nên cần được xem là thông tin đang chờ kiểm chứng.

Điểm mấu chốt nằm ở chỗ khác. Trong khi Việt Nam chưa có bản quyền, năm quốc gia trong khu vực Đông Nam Á đã có: Thái Lan, Malaysia, Singapore, Indonesia và Philippines. Đây là dữ liệu có sức nặng. Nó cho thấy thị trường không hề trống. Nó cho thấy sản phẩm có người mua. Và nó cho thấy sự chậm trễ của phía Việt Nam nhiều khả năng đến từ một sự lệch pha về định giá hoặc một vướng mắc trong quá trình đàm phán, chứ không phải từ việc không có ai muốn mua.

Định kiến chỉ là dữ liệu nhiễu mà thị trường chưa biết cách xử lý. Ở đây, định kiến là giả định mặc định rằng một sự kiện thể thao lớn đương nhiên sẽ được phát sóng. Giả định đó sai. Bản quyền truyền thông của một kỳ đại hội châu Á thuộc về đơn vị sở hữu sự kiện, được bán theo lãnh thổ. Lãnh thổ Việt Nam là một đơn vị hàng hóa. Nếu không có ai trả giá phù hợp, nó có thể không được bán. Và khi không được bán, không có luật nào buộc một đài truyền hình Việt Nam phải phát. Đây không phải là câu chuyện vi phạm quy định. Đây là câu chuyện thương mại thuần túy.

Từ góc độ một nhà nghiên cứu khoa học thể thao, tôi chia câu chuyện này thành các mốc thời gian. Trước giờ bóng lăn, xác suất bế tắc toàn phần là có. Thời điểm quyết định nằm trong khoảng 24 đến 48 giờ trước trận. Nếu một thỏa thuận được công bố, nó nhiều khả năng sẽ đi kèm một cơ chế hạn chế truy cập, nền tảng trả tiền hoặc OTT, bởi thời gian bán quảng cáo đã bị nén lại. Nếu không có thỏa thuận, các trận mở màn của hai đội tuyển sẽ rơi vào tình trạng không được phát sóng chính thức tại Việt Nam, buộc người xem tìm đến các nguồn nước ngoài.

Tôi không tiên tri. Tôi chỉ đọc dữ liệu nhanh hơn mọi người một nhịp. Và dữ liệu ở đây nói một điều đơn giản: tín hiệu gần hoàn tất cách đây hơn một tuần, rồi sau đó là im lặng, giống với một thế đàm phán bị mắc kẹt hơn là một thương vụ đang trôi. Im lặng không phải là dấu hiệu của một thỏa thuận sắp ký. Nó thường là dấu hiệu của một con số chưa thống nhất.

Đây là điểm cần tách bạch. Người hâm mộ đang nhìn câu chuyện qua lăng kính cảm xúc: đội tuyển đá mà không xem được. Nhưng vấn đề không nằm ở đội tuyển. Nó nằm ở chuỗi truyền dẫn: sự kiện, đến đài truyền hình, đến khán giả. Cả ba mắt xích đều cần thiết. Mắt xích giữa đang đứt. Và khi mắt xích giữa đứt, hệ quả không chỉ là người hâm mộ không xem được. Đó là nhà tài trợ của đoàn thể thao mất khả năng hiển thị. Đó là các nền tảng nội dung mất một lượng lớn người dùng tiềm năng. Đó là một khoảng trống doanh thu mà không ai chủ đích tạo ra.

Bóng đá là sản phẩm dẫn dắt của kỳ đại hội này với Việt Nam. Hai đội tuyển vào sân trước lễ khai mạc. Điều đó có nghĩa là rủi ro phát sóng tập trung đúng vào thời điểm quan tâm cao nhất. Nếu tính theo mức độ gắn kết, một trận bóng đá của đội tuyển quốc gia tạo ra lượng tương tác cao hơn nhiều môn khác cộng lại. Vật lý của sự chú ý không cho phép bù đắp muộn.

Mỗi con số là một lời khai. Nhiệm vụ của tôi là khiến chúng không thể nói dối. Và có một con số đáng chú ý: năm đối thủ cùng khu vực đã có bản quyền, Việt Nam thì chưa. Trong bóng đá, người ta thường so sánh đội hình, phong độ, bảng xếp hạng. Lần này, thước đo lại nằm ngoài sân cỏ. Việc một thị trường đông dân để rơi lại phía sau năm thị trường nhỏ hơn về bản quyền truyền thông không phải là vấn đề thể thao. Đó là vấn đề về năng lực chuẩn bị.

Ở đây cần nói rõ một điều: không có thông tin nào cho thấy đội tuyển nữ hay U23 Việt Nam bị ảnh hưởng về mặt chuyên môn bởi chuyện bản quyền. Các cầu thủ vẫn vào sân, vẫn đá. Vấn đề nằm ở khán giả. Câu hỏi về đội hình, chiến thuật, phong độ của cả hai đội đối thủ, Đài Bắc Trung Hoa và Kuwait, là ẩn số với chúng tôi, đơn giản vì không có dữ liệu chiến thuật nào được cung cấp trước trận. Tôi không bình luận về cái tôi không có cơ sở. Đó là nguyên tắc.

Có một cách nhìn khác cần đặt lên bàn. Việc hai đội tuyển được xếp mâm trên được nhắc đến như một tín hiệu tích cực, nhưng bản thân hạt giống chỉ là thủ tục hành chính dựa trên xếp hạng và lịch sử, không phản ánh sức mạnh thật ở thời điểm hiện tại. Ở kỳ đại hội trước, chính Việt Nam cũng được đánh giá không cao dù nằm nhóm hạt giống. Đây là một căng thẳng nội tại trong cách kể: vừa nâng kỳ vọng, vừa tự hạ thấp. Với người hâm mộ, căng thẳng này tạo ra một vùng mờ, và vùng mờ luôn là nơi thất vọng trú ngụ.

Quy định thay đổi một dòng, triết lý bóng đá thay đổi cả một thế hệ. Ở đây có một tầng quy định ít được chú ý: bản quyền của một đại hội đa môn như Asiad thuộc về chủ sở hữu sự kiện, và bóng đá thường được cấp phép lại qua liên đoàn châu lục. Việc mua bản quyền không phải là mua một trận bóng. Nó là mua quyền phân phối một gói. Khi gói đó bị định giá sai, toàn bộ chuỗi bị tắc. Và cái tắc này không được giải quyết bằng khẩu hiệu.

Vậy điều gì sẽ xảy ra tiếp theo? Có ba kịch bản. Kịch bản thứ nhất, một thỏa thuận chốt sát giờ bóng lăn, nhiều khả năng với điều kiện truy cập hạn chế. Kịch bản thứ hai, không có thỏa thuận nào, và các trận mở màn bị bỏ trống trên sóng trong nước. Kịch bản thứ ba, một thỏa thuận chốt với phạm vi phủ miễn phí rộng, biến khủng hoảng thành tin tốt. Trong ba kịch bản, kịch bản đầu có xác suất cao nhất, dựa trên tín hiệu gần hoàn tất đã xuất hiện.

Sân cỏ và đấu trường truyền thông không khác nhau trước toán học. Cả hai đều vận hành theo quy luật cung cầu, định giá và thời điểm. Khi một sản phẩm có người mua và có người bán nhưng giao dịch không thành, nguyên nhân gần như luôn nằm ở con số. Không phải ở cảm xúc. Và con số, khác với cảm xúc, luôn có thể tìm ra.

Điều khiến tôi chú ý không phải là sự chậm trễ, mà là thời điểm công bố thông tin. Việc câu chuyện này được đưa lên mặt báo trước giờ bóng lăn vài ngày có thể là một tín hiệu gây áp lực. Một khi thông tin đã ra công chúng, sự im lặng trở nên đắt đỏ hơn với cả hai phía. Với người bán, giá có thể giảm khi đồng hồ đếm ngược. Với người mua, danh tiếng có thể tổn hại nếu sự bế tắc kéo dài. Đây là một nước đi trên bàn cờ, không phải một tai nạn.

Nhìn rộng ra, bài học không dừng ở Asiad 20. Nó nằm ở cách các thị trường trong khu vực chuẩn bị cho quyền truyền thông thể thao. Khi các sự kiện lớn đổi mô hình phân phối, các thị trường mua theo nhóm hoặc mua sớm luôn có lợi thế định giá. Thị trường mua muộn luôn trả giá cao hơn, hoặc không mua được gì. Xu hướng này không phải ngẫu nhiên. Nó là kết quả của việc phân phối nội dung thể thao ngày càng tập trung vào một số ít nền tảng.

Với người hâm mộ Việt Nam, câu hỏi trước mắt rất cụ thể: chiều 14 tháng 9, xem ở đâu? Nhưng câu hỏi phía sau mới quan trọng: liệu đây có phải là lần cuối điều này xảy ra? Khả năng cao là không, nếu mô hình mua bản quyền không thay đổi. Việc đồng mua theo khu vực, mua theo mùa, hoặc mua gói đa môn sớm hơn là những hướng đi mà các thị trường khác đã áp dụng. Việt Nam chưa làm. Và khoảng cách đó được trả bằng sự im lặng của sóng truyền hình.